Jacek Barszczewski – Dyrektor Departamentu Komunikacji Społecznej

Udzielanie kredytów jest jednym z podstawowych celów działalności banków oraz źródeł ich przychodów. Żaden bank nie ma interesu w tym, aby bez biznesowego uzasadnienia ograniczać to źródło przychodu. Ponieważ jednak bank udzielając kredytu obciąża ryzykiem niespłacenia go środki mu powierzone (w tym oszczędności klientów), które obowiązany jest zwrócić, musi zadbać o zminimalizowanie tego ryzyka. Z tych względów na banku spoczywa prawny obowiązek uzależnienia przyznania kredytu od zdolności kredytowej, tj. zdolności kredytodawcy do spłaty kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie z bankiem. Uzależnienie kredytu od zdolności kredytowej chroni też kredytobiorcę przed nadmiernym zadłużeniem i popadnięciem w problemy finansowe, mogące na długi czas ograniczyć jego możliwości konsumpcyjne czy – jak w przypadku przedsiębiorców – produkcyjne lub inwestycyjne.

Zasady oceny zdolności kredytowej przy kredytach hipotecznych zostały sprecyzowane przez Komisję Nadzoru Finansowego w Rekomendacji S dotyczącej dobrych praktyk w zakresie zarządzania ekspozycjami kredytowymi zabezpieczonymi hipotecznie. Zgodnie z postanowieniami tej rekomendacji, w szczególności:

• ocena zdolności kredytowej powinna uwzględniać (oprócz analizy jakościowej) analizę ilościową polegającą na ustaleniu wysokości i stabilności źródeł spłaty zaciągniętego kredytu;
• przed podjęciem przez bank decyzji o zaangażowaniu się w ekspozycję kredytową zabezpieczoną hipotecznie, konieczna jest rzetelna i kompleksowa ocena zdolności kredytowej klienta w oparciu o przedstawione źródła spłaty zobowiązania, koszty utrzymania typowe dla danego kredytobiorcy, wszystkie zobowiązania finansowe oraz ustalony okres kredytowania (Rekomendacja 8);
• bank powinien dokonać rzetelnej i w pełni obiektywnej oceny zdolności kredytowej klienta pod względem ilościowym i jakościowym, na podstawie przedstawionych źródeł spłaty, kosztów utrzymania typowych dla danego kredytobiorcy (w przypadku klientów detalicznych), wszystkich zobowiązań kredytowych i innych niż kredytowe zobowiązań finansowych, z których kredytobiorca nie może się wycofać, tj. wynikających m.in. z przepisów prawa lub mających charakter trwały i nieodwołalny (w szczególności wszelkich należnych podatków, opłat i składek, jak również zasądzonych alimentów i wypłacanych rent) oraz ustalonego okresu kredytowania (Rekomendacja 8.1);
• bank powinien uwzględniać w analizie ilościowej dochody charakteryzujące się stabilnością w całym okresie spłaty zobowiązania kredytowego; w przypadku osiągania dochodów nieregularnych ustalenie okresu kredytowania powinno uwzględniać indywidualną ocenę poziomu i stabilności osiąganych dochodów, a w niektórych przypadkach ich cykliczność (Rekomendacja 8.4);
• w przypadku klientów detalicznych, którzy uzyskują nieregularne lub niestabilne dochody, ocena zdolności kredytowej powinna prowadzić do oceny możliwości regularnej obsługi i spłaty zobowiązań; jeżeli ocena jest pozytywna, bank może udzielić takim klientom kredytu, pomimo nieregularności lub niestabilności ich dochodów (Rekomendacja 8.5);
• bank powinien uwzględniać dochód rozporządzalny (dochód pozostający do dyspozycji kredytobiorcy po pomniejszeniu o zobowiązania finansowe inne niż zobowiązania kredytowe, z których kredytobiorca nie może się wycofać) w analizie ilościowej oceny zdolności kredytowej klienta detalicznego (Rekomendacja 8.4); 
• w analizie ilościowej bank powinien uwzględnić ryzyko zmniejszenia się dochodu rozporządzalnego klienta (np. na skutek spadku wynagrodzenia lub wzrostu wydatków stałych) i jego wpływ na zdolność kredytową kredytobiorcy (Rekomendacja 8.7);
• podstawowym źródłem spłaty kredytu powinny być dla banku dochody kredytobiorcy, w tym z prowadzonej działalności gospodarczej (Rekomendacja 13.1).

Z przytoczonych postanowień Rekomendacji S wynika, że z punktu widzenia oceny zdolności kredytowej kluczowe znaczenie mają dochody kredytobiorcy, nie tylko jednak w odniesieniu do ich wysokości w momencie udzielenia kredytu, lecz także ich regularności i stabilności w całym okresie spłaty kredytu oraz kosztów utrzymania typowych dla danego kredytobiorcy i wszystkich jego stałych zobowiązań finansowych wpływających na wysokość środków pozostających do dyspozycji (dochód rozporządzalny). Osiąganie przez kredytobiorcę dochodów nieregularnych lub niestabilnych nie wyklucza możliwości udzielenia kredytu. bank musi jednak odpowiednio uwzględnić tę okoliczność przy ocenie możliwości regularnej obsługi i spłaty zobowiązań. 

W tym kontekście należy rozpatrywać sposób uwzględniania przez banki przy ocenie zdolności kredytowej osiąganych przez osoby ubiegające się o kredyt hipoteczny dochodów z tytułu świadczenia „Rodzina 800 plus”. Są to dochody, których stabilność zależy od wieku dziecka, na które świadczenie przysługuje i których okres otrzymywania może być istotnie krótszy od okresu, na który udzielany jest kredyt. Należy ponadto zauważyć, że wraz z dochodami z tytułu tego świadczenia, bank ma obowiązek uwzględniać także zwiększone koszty po stronie gospodarstwa domowego kredytobiorcy, jakie wiążą się z utrzymaniem, wychowaniem czy edukacją potomstwa do czasu jego usamodzielnienia się finansowego, co w warunkach polskich następuje przeciętnie w wieku ok. 26–27 lat (a więc 8-9 lat po zakończeniu świadczenia).

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie oczekuje od banków, aby rezygnowały z uwzględniania świadczenia „Rodzina 800 plus” przy ocenie zdolności kredytowej kredytobiorców kredytu hipotecznego. Oczekuje natomiast, aby banki w procesie oceny zdolności kredytowej brały pod uwagę i różnicowały okres, w którym będzie ono wypłacane, tj. aby brały pod uwagę dochód, którego kredytobiorca może racjonalnie oczekiwać w całym okresie kredytowania, a nie wyłącznie w chwili zawarcia umowy. Co do zasady banki nie powinny uznawać dochodu z tytułu tego świadczenia za stabilny dochód stały, jeżeli przewidywany okres jego otrzymywania jest krótszy niż okres kredytowania. Uwzględnienie dochodów z tytułu tego świadczenia w ocenie zdolności kredytowej powinno być ponadto uzasadnione odpowiednimi założeniami (np. wynikającymi z zastosowanych modeli statystycznych), pozwalającymi przyjąć z bardzo wysokim prawdopodobieństwem, że ubytek dochodu w związku z wygaśnięciem świadczenia „Rodzina 800 plus” zostanie zrównoważony realnym wzrostem dochodów stałych (np. wynagrodzenia). Z tego punktu widzenia mniejszy (o ile jakikolwiek) wpływ na zdolność kredytową będzie miał dochód z tytułu świadczenia „Rodzina 800 plus” w przypadku kredytobiorcy o ustabilizowanej pozycji zawodowej pobierającego to świadczenie na dziecko w wieku 15-16 lat, niż w przypadku tego, któremu świadczenie to będzie przysługiwać przez kolejne 18 lat i który jest na wczesnym etapie swojej kariery zawodowej.

Urząd KNF regularnie monitoruje stosowane przez banki zasady oceny zdolności kredytowej, zwracając – w indywidualnych zaleceniach i stanowiskach sektorowych – uwagę na konieczność przestrzegania standardów ostrożnego i stabilnego działania w tym zakresie, zarówno przy udzielaniu kredytów konsumenckich, jak i hipotecznych. Celem tych działań jest dbanie o stabilność sektora finansowego poprzez zapewnienie ostrożnego i stabilnego zarządzania ryzykiem, jakim banki obciążają powierzone im depozyty oraz zapobieganie nadmiernemu zadłużeniu kredytobiorców i zagrożeniom dla stabilności finansowej rodzin. Banki mają obwiązek rzetelnie ocenić, czy dochody potencjalnego kredytobiorcy pozwolą na regularną spłatę rat przy zachowaniu środków na codzienne wydatki, aby nie oferować klientom produktów, których spłata byłaby ponad ich możliwości. Zbyt wysoka rata może prowadzić do problemów z opłacaniem rachunków, zakupem żywności czy finansowaniem edukacji dzieci. Odpowiednio dobrany kredyt, na podstawie rzetelnego badania zdolności kredytowej, ogranicza prawdopodobieństwo zaległości w spłacie, wpisów do rejestrów dłużników czy postępowania egzekucyjnego.