Emil Radziszewski, Dyrektor Zarządzający Pionem Nadzoru Bankowego, Urząd KNF

Napięcia geopolityczne, w szczególności te związane z rosyjską agresją na Ukrainę, działania hybrydowe, na które składają się m.in. cyberataki i dezinformacja, czy incydenty dotyczące naruszeń polskiej przestrzeni powietrznej przez drony, wywołują m. in. pytania na temat mechanizmów zabezpieczających niezakłócony dostęp klientów banków do gotówki w tzw. sytuacjach kryzysowych.

Oddanie pieniędzy na przechowanie (w depozyt) bankowi zabezpiecza przed ryzykiem ich utraty na skutek kradzieży lub zniszczenia, jak również wydatnie ułatwia rozporządzanie nimi w postaci płatności bezgotówkowych czy szybkich transferów nawet dużych kwot na (niemal dowolną) odległość. Większość powierzanych bankom środków trafia tam od razu w postaci bezgotówkowej – w wyniku poleceń przelewów z tytułu wynagrodzenia, faktur czy pożyczek pieniężnych. Powierzenie pieniędzy bankowi nieodłącznie wiąże się jednak także z pewnymi niedogodnościami związanymi w szczególności ze zwrotnym dostępem do ich formy gotówkowej. 

Bank, co do zasady, zobowiązany jest do zwrotu powierzonych środków, w tym także w formie gotówkowej, na każde żądanie deponenta. Nie w każdych okolicznościach jednak taki zwrot jest możliwy bezzwłocznie. W szczególności wypłaty gotówki wymagają albo posiadania instrumentu płatniczego i dostępności bankomatu lub usługi cashback albo udania się do placówki bankowej z obsługą kasową w godzinach jej otwarcia. Dodatkowo, znaczne kwoty gotówki z reguły mogą być wypłacone jedynie w placówce banku i po wcześniejszym umówieniu się z tą placówką, gdyż ze względów bezpieczeństwa gotówka przechowywana jest w placówkach bankowych w ograniczonej ilości. 

Kwestia sieci bankomatów i ich dostępności wiąże się bezpośrednio z ich rentownością. Są to urządzenia drogie zarówno w produkcji, jak i eksploatacji, a opłacalność ich stosowania zależy wprost od liczby wykonanych operacji. Bankomat nie jest wymaganym prawnie kanałem dostępu do środków zdeponowanych w banku, a UKNF nie może wydawać bankom wiążących wytycznych co do zapewnienia powszechnej i łatwej dostępności bankomatów. Bankomat ma charakter ułatwienia, dodatku do świadczonych przez bank usług. Co do zasady służy posiadaczom instrumentów płatniczych do wypłat stosunkowo nieznacznych kwot gotówki. Nie da się za jego pomocą wypłacić dużych sum czy środków z rachunku bez przypisanego instrumentu płatniczego albo np. zlikwidować lokaty. Bankomat nie jest też jedyną formą dostępu do niewielkich kwot gotówki dla posiadaczy instrumentów płatniczych, a jego brak w najbliższej okolicy nie zawsze oznaczać musi utrudniony dostęp do gotówki. Alternatywnymi rozwiązaniami są usługi cashback oferowane w placówkach Poczty Polskiej, na stacjach benzynowych czy w popularnych sieciach handlowych. 

UKNF nie identyfikuje obecnie realnych poważnych zagrożeń związanych z zapewnieniem dostępu do środków zdeponowanych w bankach. Polski sektor bankowy, i szerzej – płatniczy, oceniamy jako bezpieczny, wysoko stechnologizowany, bardzo dobrze realizujący usługi transferu środków, a jednocześnie odpowiednio zabezpieczony technologicznie i operacyjnie na wypadek sytuacji kryzysowych. Niezależnie od udziału w zaawansowanych systemach płatności elektronicznych, zdecydowana większość banków detalicznych posiada sieć placówek dostarczających obsługę kasową, a UKNF wymaga, aby obsługa taka była zapewniona choćby w minimalnym zakresie. Jeżeli jednak dla kogoś szybki i bezpośredni dostęp do gotówkowego zwrotu środków powierzonych bankowi jest szczególnie istotny, powinien bardziej szczegółowo zapoznać się ze zróżnicowaną ofertą banków w tym zakresie.

Gwałtowne i nagłe sytuacje skrajne, takie jak blackout, rozległe awarie teleinformatyczne (w tym te spowodowane atakami hackerskimi) czy powszechna panika wywołana poczuciem zagrożenia, z oczywistych względów i z dużym prawdopodobieństwem skutkować mogą utrudnionym dostępem do środków powierzonych bankom. Nie wpływa to na bezpieczeństwo tych środków, lecz na swobodę dysponowania nimi przez deponentów. Najskuteczniejszym zabezpieczeniem przed nadmiernym natężeniem negatywnych skutków tego typu sytuacji jest odpowiednie przygotowanie się do nich. Zgodnie z wymogami prawnymi, w tym wynikającymi z rozporządzenia UE dotyczącego odporności cyfrowej – DORA (Digital Operational Resilience Act) banki obowiązane są wdrożyć politykę ciągłości działania ICT, jak również posiadać w tym zakresie udokumentowane plany, procedury i mechanizmy, które mają zapewniać szybkie przywrócenie funkcji krytycznych i muszą być regularnie przeglądane, testowane i audytowane. Po stronie deponentów najrozsądniejszym postępowaniem w tego typu sytuacjach jest zachowanie spokoju i unikanie pochopnych, podyktowanych emocjami i niekoniecznie racjonalnych decyzji, np. co do zamiany bezpiecznego depozytu w znaczące kwoty gotówki.

W obszarze zapewnienia ciągłości dostępu do gotówki banki dysponują istotnymi wnioskami z praktycznych doświadczeń związanych z początkami pandemii COVID-19 czy pierwszymi dniami inwazji Rosji na Ukrainę i istotnie zwiększonego zapotrzebowania klientów banków na wypłaty gotówkowe. W tamtych nadzwyczajnych sytuacjach Urząd KNF, który w ramach swojego mandatu odpowiada za bezpieczne i stabilne funkcjonowanie rynku finansowego, podejmował się koordynacji działań instytucji publicznych (w tym m.in. tych wchodzących w skład sieci bezpieczeństwa finansowego) oraz przedstawicieli rynku finansowego, w zakresie różnych „strumieni tematycznych”, w tym także strumienia dotyczącego zaopatrzenia banków w gotówkę.

Temat bezpieczeństwa obrotu gotówkowego jest szczególnie ważny z punktu widzenia bezpieczeństwa finansowego Polski, czego wyrazem jest powołana jako organ doradczy Zarządu NBP rada ds. obrotu gotówkowego, w której uczestniczą też przedstawiciele Urzędu KNF. Rada realizuje działania mające na celu m.in. wypracowanie rekomendacji dotyczących minimalizacji ryzyka systemowego obrotu gotówkowego oraz usprawnienia i zwiększenia bezpieczeństwa obrotu gotówkowego. W ramach działań rady wypracowana została Narodowa Strategia Bezpieczeństwa Obrotu Gotówkowego.

W kontekście potencjalnych zagrożeń związanych z obrotem gotówkowym i szerzej – finansowym, wskazać należy też na te związane z dezinformacją i wykorzystywaniem informacji o potencjalnych utrudnieniach w dostępie do gotówki do rozpowszechniania nieprawdziwych informacji o zagrożeniach z tym związanych i budowaniem atmosfery niepewności i lęku o bezpieczeństwo finansowe. Dezinformacji takiej sprzyjać mogą clickbaitowe artykuły i doniesienia wykorzystujące zaniepokojenie klientów, stąd tak ważna jest odpowiedzialna postawa mediów, aby nie wykorzystywały w instrumentalny sposób np. czasowej niedostępności systemów transakcyjnych banku czy operatora płatności (spowodowanych często np. pracami serwisowymi lub przejściowymi, ograniczonymi i niezwiązanymi z działaniami hybrydowymi awariami technologicznymi). O potencjale tego typu działań świadczyć może choćby niedawno szeroko rozpowszechniona w mediach (i podchwycona przez dezinformacyjne konta w mediach społecznościowych) informacja sugerująca wprowadzenie w Polsce ograniczeń prawnych dotyczących transakcji płatniczych, a odnosząca się w rzeczywistości do wiadomości publikowanych w mediach meksykańskich i dotyczących tamtejszego rynku finansowego. Dezinformacja taka może być również wykorzystywana przez organizacje przestępcze, np. do uruchomienia kampanii phishingowej. Dlatego zwracamy się z prośbą o szczególną ostrożność i odpowiednie wyważenie przy prezentowaniu faktów i formułowaniu tez we wszelkich publikacjach dotyczących funkcjonowania rynku finansowego, jak i zachowanie dystansu oraz zasady ograniczonego zaufania przy wyciąganiu wniosków z tego typu publikacji.