Artur Mika – Ekspert w Departamencie Bankowości Komercyjnej UKNF

Zgodnie z danymi unijnego programu obserwacji Ziemi – Copernicus – rok 2024 był najgorętszym rokiem w historii globalnych pomiarów temperatury. Co więcej, był pierwszym, w którym średnia globalna temperatura na Ziemi wzrosła o więcej niż 1,5°C w porównaniu do poziomu z tzw. „ery przedindustrialnej”, czyli z lat 1850-1900¹. 

Kontrastuje to z celem Porozumienia paryskiego z 2015 roku, tj. ograniczeniem wzrostu średniej globalnej temperatury poniżej 2°C, w porównaniu do poziomu sprzed „epoki przemysłowej” oraz dążeniem do ograniczenia tego wzrostu do 1,5°C ponad średnią wartość z tego okresu². Tym samym poprzez to porozumienie chciano zapobiec skróceniu długości życia ludzi i obniżeniu jego jakości. Cele zawarte w Porozumieniu sprzyjają bowiem zmniejszeniu zanieczyszczenia powietrza, a także zwiększeniu dostępności wody pitnej. Według danych Europejskiej Agencji Środowiskowej (EEA)³, wśród 372 badanych miast europejskich aż 7 z 20 najbardziej zanieczyszczonych znajduje się w Polsce. Dodatkowo nasz kraj ma jedne z najmniejszych zasobów odnawialnej wody pitnej na jednego mieszkańca w Europie⁴. W kontekście takich danych postanowienia Porozumienia paryskiego mają szczególne znaczenie z punktu widzenia Polski.

Globalne ocieplenie klimatu, wywołane działalnością człowieka, prowadzi do ekstremalnych zjawisk pogodowych, tj. susz i silnych wiatrów, które dla przykładu na początku 2025 roku stały się przyczyną pożarów o znaczących rozmiarach, jakie dotknęły Los Angeles⁵. Szacuje się, że w latach 1980-2022 w krajach Unii Europejskiej (UE) takie zjawiska przyniosły ok. 220 tys. ofiar śmiertelnych oraz 650 mld euro strat ekonomicznych⁶. Co więcej, szacowana skala strat PKB w latach 2031-2050, wynikająca z braku przeciwdziałania zmianom klimatycznym i związanego z tym nasilenia globalnego ocieplenia, wyniesie ok. 2,4 bln euro – w porównaniu do scenariusza zakładającego realizację celu 1,5°C wynikającego z Porozumienia paryskiego⁷. 

Z drugiej strony, obserwowany jest globalny trend odchodzenia od wcześniejszych zobowiązań w zakresie w ochrony klimatu. Znamiennym tego przykładem jest notyfikacja Stanów Zjednoczonych przekazana 27 stycznia 2025 roku Organizacji Narodów Zjednoczonych, dotycząca wycofania się USA z Porozumienia paryskiego 27 stycznia 2026 roku⁸. Ponadto, na przełomie 2024 i 2025 roku amerykańskie banki: JPMorgan, Citi, Bank of America, Morgan Stanley, Goldman Sachs oraz Wells Fargo wycofały się z Net Zero Banking Alliance - działającego pod auspicjami ONZ stowarzyszenia największych światowych banków, które w swojej działalności pożyczkowej oraz inwestycyjnej zobowiązały się do wspierania działań na rzecz tego, aby do roku 2050 ilość gazów cieplarnianych emitowanych przez człowieka była równoważona przez ich usuwanie z atmosfery (net-zero greenhouse gas emissions). 

Pojawia się pytanie: do jakich wniosków prowadzi konfrontacja trendu odchodzenia od zobowiązań z potrzebą ochrony planety oraz zamieszkującej ją ludności?

Unijne regulacje w obszarze zarządzania ryzykiem klimatycznym, obowiązujące banki, mają na celu prawidłowe zarządzanie przez nie tym ryzykiem, w tym poprzez ujawnienia oraz obowiązkowe raportowanie służące transparentności w obszarze ESG, a także pobudzenie zaangażowania banków do finansowania przedsięwzięć inwestycyjnych pozytywnie wpływających na łagodzenie negatywnych zmian klimatu. 

Pomimo niekwestionowanej słuszności tej idei, warto zwrócić uwagę na to, że regulacje te stwarzają również znaczące obciążenie dla banków, przyczyniając się do wzrostu kosztów ich działalności. W tym świetle pojawiają się obawy o obniżenie konkurencyjności europejskich instytucji finansowych (i szerzej – również pozostałych przedsiębiorstw) na globalnych rynkach. Niepokój ten przejawia się np. w tym, że aż 41% przebadanych przedsiębiorstw postrzega obciążenia regulacyjne jako główny czynnik ryzyka negatywnie oddziałujący na atrakcyjność UE jako docelowej lokalizacji dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych⁹. 

Unia Europejska obawy te uznała za zasadne, czego przejawem było wydanie tzw. „Budapest Declaration on the New European Competitiveness Deal”¹⁰. Jednym z priorytetów tej deklaracji jest podjęcie działań nakierowanych na znaczące uproszczenie ram regulacyjnych odnoszących się do prowadzenia biznesu oraz redukcja obciążeń administracyjnych, regulacyjnych i sprawozdawczych nałożonych na podmioty gospodarcze, zwłaszcza na małe i średnie przedsiębiorstwa. Komisję Europejską zobowiązano do niezwłocznego opracowania konkretnych propozycji, dzięki którym w pierwszej połowie 2025 roku obowiązki raportowe mają zostać zredukowane o 25%, jak również do uwzględniania w większym stopniu kwestii konkurencyjności w ocenie skutków regulacji proponowanych przez Komisję Europejską (KE). Ponadto, w styczniu 2025 roku potrzeba liberalizacji regulacji ESG poprzez złagodzenie obowiązków wynikających w szczególności z Dyrektywy CSDDD oraz CSRD oraz odłożenie ich w czasie została zakomunikowana Komisji Europejskiej przez Francję¹¹ i Niemcy¹². 

Dążeniom tym nie można odmówić słuszności, zważywszy na obszerne i rozrastające się unijne przepisy dotyczące ESG. Dla przykładu, w raporcie pt. „The future of European competitiveness” Mario Draghi wskazał, że obecnie liczba obowiązkowych punktów danych wymaganych do raportowania na podstawie Europejskich Standardów Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju (European Sustainability Reporting Standards – ESRS) wynosi aż 783¹³. To sprawia, że podmioty objęte obowiązkową sprawozdawczością z zakresu zrównoważonego rozwoju są niezwykle obciążone obowiązkami regulacyjnymi. 

Zbalansowaniu celów klimatycznych z jednoczesnym dążeniem do wzmocnienia konkurencyjności europejskich przedsiębiorstw ma służyć konsolidacja wymogów zawartych w Dyrektywie CSRD, Dyrektywie CSDDD oraz Rozporządzeniu ws. Taksonomii UE w jeden pakiet tzw. „Omnibus”. Warto zauważyć, że jednym z dążeń Polskiej Prezydencji w Radzie UE będzie „walka z przyczynami i skutkami zmian klimatu przede wszystkim poprzez zachęty i wsparcie, a nie zakazy i nadmierne obciążenia, które mogłyby osłabić poparcie społeczne dla zielonej transformacji”¹⁴. 

W Programie Polskiej Prezydencji słusznie spostrzeżono, że: „transformacja klimatyczna wywołuje głębokie zmiany w modelach biznesowych, tworząc nowe szanse, ale także podważając pozycję konkurencyjną tradycyjnych gałęzi przemysłu¹⁵.

Uelastyczniając przepisy ESG odnoszące się do banków (ale również do innego typu przedsiębiorstw) należy mieć jednak na uwadze to, że podmioty gospodarcze niejednokrotnie poniosły już znaczące nakłady związane z dostosowywaniem się do regulacji klimatycznych, w szczególności wiążące się z przekształceniem swoich systemów informatycznych. Gdyby liberalizacja przepisów była więc uproszczonym „powrotem do przeszłości”, mogłoby się okazać, że poniesione koszty staną się „kosztami utopionymi”. 

Ponadto 17 stycznia 2025 roku przedsiębiorstwa liczące się na europejskim rynku (w tym Nestlé, Unilever, Ferrero, Primark) oraz ich stowarzyszenie, skierowały m.in. do Przewodniczącej KE – Ursuli von der Leyen – list, w którym wyraziły poparcie dla unijnych regulacji dotyczących raportowania i due diligence w zakresie zrównoważonego rozwoju. Podkreśliły, że konkurencyjność opiera się w istotnym stopniu na pewności oraz przewidywalności prawa i przestrzegły przed tym, aby regulacja „Omnibus” nie podważyła tych wartości¹⁶. Zwróciły przy tym uwagę na to, że europejskie przedsiębiorstwa zainwestowały już znaczące zasoby w dostosowanie do regulacji klimatycznych. Postulatem sygnatariuszy było również to, aby regulacja „Omnibus” nie podważała zasadniczych podstaw tych przepisów, w szczególności Dyrektywy CSRD oraz CSDDD.

Z dotychczasowych rozważań, jak również z prezentacji odmiennych punktów widzenia wyłania się refleksja, że niewskazanym działaniem w polityce regulacyjnej w obszarze klimatu byłby zarówno deregulacyjny dogmatyzm, ignorujący poniesione dotychczas przez banki wydatki na zgodność z regulacjami klimatycznymi, jak również swoisty fundamentalizm klimatyczny obciążający europejskie banki w stopniu przyczyniającym się do znaczącego wzrostu kosztów ich działania i obniżający zdolności ich konkurowania na globalnych rynkach finansowych. 

Zasadna jest racjonalizacja przepisów w tym zakresie oraz zmniejszanie obciążeń regulacyjnych, jednak przy zachowaniu ogólnej filozofii ochrony klimatu i dbałości o stan naszej planety. Znowelizowany kształt regulacji powinien być dla banków zachętą do finansowania przedsięwzięć proekologicznych. Co więcej, banki mogą konkurować proekologicznością, zatem ochrona klimatu nie stoi w kontrze do konkurencyjności. Proekologiczne modele biznesowe banków oraz ich wkład w ochronę klimatu w dalszym ciągu są bardzo istotną wartością zarówno w oczach inwestorów, jak i konsumentów oraz tym, co wyróżnia dany bank na tle konkurencji.

Jak zatem kształtować politykę regulacyjną służącą liberalizacji przepisów z zakresu zrównoważonego rozwoju? Z całą pewnością, przy ustalaniu zakresu tej liberalizacji konieczne jest uwzględnienie, na szczeblu unijnym, stanowisk wyrażanych przez wszystkich interesariuszy. Dodatkowo, należy pamiętać o tym, że nawet najbardziej zracjonalizowana i zoptymalizowana pod kątem konkurencyjności liberalizacja przepisów może być niewystarczająca do tego, aby zwiększyć zaangażowanie banków w finansowanie projektów z obszaru „zielonej transformacji”. Konieczne będą dodatkowe zachęty. Godną rozważenia propozycją, która może wspierać sektor bankowy w finansowaniu „zielonej transformacji”, jest wprowadzenie „Europejskich Zielonych Gwarancji” dla kredytów udzielanych przez banki na finansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych służących transformacji w kierunku gospodarki zrównoważonej¹⁷. Jak zauważa E. Letta w swoim raporcie, ramy udzielania tego rodzaju wsparcia mogłyby zostać stworzone przez Komisję Europejską wspólnie z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym. 

______________________ 

¹https://climate.copernicus.eu/copernicus-2024-first-year-exceed-15degc-above-pre-industrial-level
²https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement
³https://www.eea.europa.eu/en/topics/in-depth/air-pollution/european-city-air-quality-viewer
⁴https://www.gov.pl/web/susza/najnowszy-raport-gus--polska-na-24-miejscu-w-unii-europejskiej-pod-wzgledem-odnawialnych-zasobow-wody-slodkiej
⁵https://www.nbcnews.com/weather/wildfires/what-fueled-la-fires-dry-conditions-wind-rcna186801 
⁶ E. Letta, „Much More Than A Market. Speed, Security, Solidarity. Empowering the Single Market to deliver a sustainable future and prosperity for all EU Citizens”, kwiecień 2024, str. 30
⁷ jw. 
⁸https://www.reuters.com/business/environment/us-withdraw-climate-deal-jan-27-2026-says-un-2025-01-28/
⁹https://single-market-economy.ec.europa.eu/document/download/e566634a-29cf-4adf-a98d-1e708c873af8_en?filename=COM_2025_26_F1_COMMUNICATION_FROM_COMMISSION_TO_INST_EN_V10_P1_3877708.PDF, str. 9. 
¹⁰https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/11/08/the-budapest-declaration/
¹¹https://www.esgtoday.com/france-calls-on-eu-to-delay-water-down-sustainability-reporting-and-due-diligence-requirements/
¹²https://www.esgtoday.com/germany-pushes-to-delay-csrd-sustainability-reporting-requirements-for-smaller-businesses/
¹³https://commission.europa.eu/document/download/ec1409c1-d4b4-4882-8bdd-3519f86bbb92_en?filename=The%20future%20of%20European%20competitiveness_%20In-depth%20analysis%20and%20recommendations_0.pdf, str. 318 
¹⁴https://orka.sejm.gov.pl/Druki10ka.nsf/0/DD581D948390E1A2C1258BF6004311FA/%24File/904.pdf, str. 49
¹⁵ jw., str.6 
¹⁶https://media.business-humanrights.org/media/documents/Omnibus_Business_Statement_17_January_2025.pdf
¹⁷ E. Letta, op.cit, str. 31